వ్యవసాయం & అనుబంధ రంగాలు (Agriculture & Allied Sectors)

వ్యవసాయం – అనుబంధ రంగాలు

1. పరిచయం

తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆర్థికవ్యవస్థలో వ్యవసాయం, దాని అనుబంధ రంగాలది అత్యంత కీలకమైన పాత్ర. రాష్ట్రంలో 62.6% గ్రామీణ ప్రజలు వ్యవసాయ అనుబంధ రంగాలపై ఆధారపడి జీవనోపాధి పొందుతున్నారు. వ్యవసాయం, అనుబంధ రంగాలే రాష్ట్రానికి జీవనాడిగా నిలుస్తున్నాయని ప్రభుత్వం స్పష్టం చేసింది. రాష్ట్ర స్థూల ఆధారిత విలువలో (GSVA) వ్యవసాయ అనుబంధ రంగాల భాగస్వామ్యం 2024-25లో రూ.2.46 లక్షల కోట్లు ఉండగా, 2025-26లో రూ.2.49 లక్షల కోట్లకు (1.4% వృద్ధి) పెరిగింది. 2025-26 బడ్జెట్‌లో వ్యవసాయ, అనుబంధ రంగాలకు 10.1% (రూ.26,684 కోట్లు) కేటాయించారు.

పరీక్షా దృష్టి: వ్యవసాయ అనుబంధ రంగాలలో ఉద్యానవనం, పశుసంవర్ధకం, పౌల్ట్రీ, మత్స్య, పాడి, అటవీ, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ ముఖ్యమైనవి. GSVA వాటా, ఉత్పత్తి గణాంకాలు పరీక్షలో తరచుగా అడుగుతారు.

2. వ్యవసాయ రంగం – ముఖ్య పోకడలు

2.1 పంట ఉత్పత్తి

• 2023-24లో ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తి 207.95 లక్షల టన్నులు కాగా, 2024-25లో 232.10 లక్షల టన్నులకు పెరిగింది. 2025-26లో 236.87 లక్షల టన్నులకు చేరుతుందని అంచనా.
• వరి ఉత్పత్తిలో తెలంగాణ దేశంలో అగ్రస్థానంలో నిలిచింది. 2021 నుంచి FCIకి అతిపెద్ద రైస్ సరఫరాదారుగా ఉంది.
• 2025 వానాకాలంలో 69.40 లక్షల మంది రైతులకు రూ.8,744.13 కోట్లు రైతుభరోసా నిధులు అందించారు.

2.2 సాగు విస్తీర్ణం, దిగుబడి

• కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టు ప్రారంభం తర్వాత నికర నీటిపారుదల విస్తీర్ణం 2014లో 19.5 లక్షల ఎకరాల నుంచి 2023 నాటికి 45 లక్షల ఎకరాలకు పెరిగింది.
• ఉత్తర తెలంగాణలో బోరుబావులపై ఆధారపడటం 60% తగ్గింది.
• కాళేశ్వరం కవర్ చేసిన జిల్లాల్లో గ్రామీణ కుటుంబాల ఆదాయం 25% పెరిగింది. భూగర్భజల మట్టాలు 1.5–2.2 మీటర్లు మెరుగుపడ్డాయి.

3. ఉద్యానవన రంగం (Horticulture)

3.1 ముఖ్యాంశాలు

• రాష్ట్రంలో ప్రస్తుతం 12.46 లక్షల ఎకరాల్లో ఉద్యాన పంటలు సాగవుతున్నాయి. ఏటా 41.04 లక్షల టన్నుల దిగుబడి వస్తోంది.
• సుమారు 5.28 లక్షల మంది రైతులు ఈ రంగంపై ఆధారపడి ఉన్నారు.
• దేశంలో సాగులో ఉన్న ఉద్యానవనాలతో పోల్చితే తెలంగాణలో సాగు 6% మాత్రమే ఉన్నప్పటికీ, ఉద్యాన జీడీపీలో 30% వాటా సాధిస్తోంది.

3.2 ప్రధాన పంటలు

• మామిడి, పసుపు, మిరప, కూరగాయలు, పూలు ముఖ్యమైనవి.
• కరీంనగర్, జగిత్యాల జిల్లాల్లో మామిడి, పసుపు, మిరప పంటల నుంచి ఉద్యాన ఆదాయం రెట్టింపు అయింది.

3.3 అవకాశాలు

• హార్టికల్చర్-టెక్, ఫుడ్ ప్రాసెసింగ్, సేంద్రీయ వ్యవసాయం, ఫిన్‌టెక్, ఎగుమతుల్లో స్టార్టప్‌లకు విస్తృత అవకాశాలు.

4. పశుసంవర్ధక రంగం (Livestock)

4.1 పశుసంపద

• తెలంగాణలో సుమారు 25.82 లక్షల కుటుంబాలు పశుసంపదపై ఆధారపడి జీవనోపాధి పొందుతున్నాయి.
• 12 లక్షల కుటుంబాలు ఆవుల పెంపకం, 10.5 లక్షల కుటుంబాలు గేదెల పెంపకం, 6 లక్షల కుటుంబాలు గొర్రెలు, మేకల పెంపకంతో జీవనం సాగిస్తున్నాయి.
• మొత్తం పశుసంపద: 42.32 లక్షల ఆవులు, 42.26 లక్షల గేదెలు, 1.90 కోట్ల గొర్రెలు, 49.35 లక్షల మేకలు, 7.99 కోట్ల కోళ్లు.
• దేశవ్యాప్త పశుసంపదలో తెలంగాణ వాటా 9.39%. కోడిగుడ్ల ఉత్పత్తిలో అగ్రస్థానం, పాలు, మాంసం ఉత్పత్తిలో ప్రముఖ స్థానం.

4.2 ఆర్థిక వాటా

• 2024-25 అంచనాల ప్రకారం పశుసంపద రంగం రాష్ట్ర GSVAకి రూ.1,03,525 కోట్ల విలువైన సుమారు 5.1% వాటా అందిస్తోంది.

4.3 పశు వైద్య మౌలిక సదుపాయాలు

• 2,121 పశు వైద్య సంస్థలు, 100 మొబైల్ వెటర్నరీ క్లినిక్‌లు, 1,030 గోపాలమిత్ర కేంద్రాలు సేవలు అందిస్తున్నాయి.

5. పాడి పరిశ్రమ (Dairy)

5.1 పాల ఉత్పత్తి

• పాల ఉత్పత్తి 2014-15లో 4,207 వేల టన్నుల నుంచి 2023-24లో 5,840 వేల టన్నులకు పెరిగింది — 38.81% వృద్ధి.

5.2 సహకార రంగం

• విజయ డెయిరీ ఆధ్వర్యంలో పాల సేకరణ ధర పెంపునకు చర్యలు.
• హరియాణా, తమిళనాడు, గుజరాత్ రాష్ట్రాల తరహాలో పాడి పరిశ్రమ అభివృద్ధికి ప్రణాళికలు.
• విజయ తెలంగాణ మెగా డెయిరీ ఏర్పాటు ప్రతిపాదన.

6. పౌల్ట్రీ రంగం (Poultry)

• తెలంగాణ పౌల్ట్రీ పరిశ్రమల పెద్ద ఉపాధి కల్పన రంగంగా విస్తరిస్తోంది.
• గుడ్లు, చికెన్ ఉత్పత్తిలో తెలంగాణ ముందు వరుసలో ఉంది.
• దక్షిణాసియాలోనే అతిపెద్ద పౌల్ట్రీ ఇండియా ఎగ్జిబిషన్ హైదరాబాద్‌లో నిర్వహించారు.
• 7.99 కోట్ల కోళ్ల సంపద ఉంది. రానున్న మూడేళ్లలో 10 కోట్లకు చేరేలా ప్రణాళికలు.

7. మత్స్య రంగం (Fisheries)

7.1 ఉత్పత్తి

• 2022-23లో తెలంగాణ లోతట్టు చేపల ఉత్పత్తి 4,24,327 టన్నులు, మంచినీటి రొయ్యల ఉత్పత్తి 14,142 టన్నులు.
• 2023-24లో లోతట్టు చేపల ఉత్పత్తి 3.58% పెరిగి 4,39,513 టన్నులు కాగా, మంచినీటి రొయ్యల ఉత్పత్తి 16.9% పెరిగి 16,532 టన్నులు అయింది.

7.2 మత్స్యకారుల సంఖ్య

• తెలంగాణలో మత్స్యకారుల జనాభా సుమారు 27.14 లక్షల మంది.

7.3 ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు

• స్టేట్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫిషరీస్ టెక్నాలజీ – రూ.9 కోట్లతో మేడ్చల్‌లో నిర్మాణం. శిక్షణ, పరిశోధన, ప్రయోగాల కోసం ఏర్పాటు.
• 4,21,767 మంది నమోదిత మత్స్యకారులకు గ్రూప్ ప్రమాద బీమా పథకం – రూ.5 లక్షల వరకు బీమా.
• హైదరాబాద్‌లో అత్యాధునిక చేపల మార్కెట్ నిర్మాణం కోసం రూ.353.01 కోట్ల ప్రాజెక్టులు ఆమోదం.
• ప్రధానమంత్రి మత్స్య సంపద యోజన (PMMSY) అమలు.

7.4 మౌలిక సదుపాయాలు

• కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టు నిర్మాణంతో రాష్ట్రంలో మత్స్య రంగం అభివృద్ధి చెందింది. చెరువులు నిండడంతో మత్స్యకారుల జీవనానికి మూలస్తంభాలుగా నిలిచాయి.

8. వ్యవసాయ మార్కెటింగ్

• వ్యవసాయ మార్కెట్ల డిజిటలీకరణకు ప్రభుత్వం కృషి.
• కంది, వేరుశనగ, పత్తి, చిరుధాన్యాల వంటి పంటలకు కనీస మద్దతు ధర (MSP) కల్పనలో సమస్యలు.
• మార్కెట్ అవసరాలకు అనుగుణంగా పంటల ఎంపిక, ఉత్పత్తి నుంచి మార్కెటింగ్ వరకు సమగ్ర ప్రణాళిక అవసరం.

9. సేంద్రీయ వ్యవసాయం

• రసాయన ఎరువులు, పురుగుమందులు, జన్యుమార్పిడి విత్తనాలు లేకుండా సహజ వనరులతో సాగు చేసే పద్ధతి.
• జనవరి 2026 నాటికి సుమారు 10 వేల మంది సేంద్రీయ రైతులు, 50 వేల ఎకరాల్లో సాగు, 206 ఆపరేటర్లు, 24 ఆర్గానిక్ ఫార్మార్స్ గ్రూపులు ధృవీకరణ.
• TG ఆర్గానిక్స్ యాప్ ప్రారంభం – రైతు నుంచి నేరుగా సేంద్రీయ ఉత్పత్తుల కొనుగోలు.
• పట్టణ ప్రాంతాల్లో ఆర్గానిక్ ఆహారానికి డిమాండ్ పెరుగుతోంది; సేంద్రీయ ఉత్పత్తులకు సాధారణ పంటల కంటే ఎక్కువ ధర లభిస్తోంది.

10. ప్రభుత్వ పథకాలు, కార్యక్రమాలు

10.1 రైతుభరోసా

• పెట్టుబడి సాయం కింద 2025 వానాకాలంలో 69.40 లక్షల మంది రైతులకు రూ.8,744.13 కోట్లు అందించారు.

10.2 వ్యవసాయ యాంత్రీకరణ పథకం

• 1,31,000 మంది రైతులకు సబ్సిడీపై యంత్రాలు, పనిముట్లు. రూ.100 కోట్ల వ్యయం.
• వరి కోత యంత్రాలు, రోటవేటర్లు, విత్తనాలు వేసే యంత్రాలు, ట్రాక్టర్లు, పవర్ టిల్లర్లు 50% రాయితీతో.

10.3 గొర్రెల పంపిణీ పథకం

• యాదవ, కురుమ వర్గాలకు 42 లక్షల గొర్రెలు పంపిణీ. 75% రాయితీ.

10.4 కేంద్ర పథకాలు

• రాష్ట్రీయ కృషి వికాస్ యోజన, సూక్ష్మ సాగునీరు, భూసార ఆరోగ్య నిర్వహణ, వర్షాధార ప్రాంత అభివృద్ధి, డిజిటల్ వ్యవసాయం, వెదురు అభివృద్ధి పథకం, సహజ వ్యవసాయం – ఏటా రూ.1,439.49 కోట్లు వ్యయం.

10.5 నాబార్డ్ రుణ సామర్థ్యం

• 2027 ఆర్థిక సంవత్సరానికి తెలంగాణ ప్రాధాన్య రంగ రుణ సామర్థ్యం రూ.4.43 లక్షల కోట్లు (గత సంవత్సరం రూ.3.86 లక్షల కోట్ల కంటే 15% పెరుగుదల).

11. సవాళ్లు, సమస్యలు

1. రుణ భారం, పెట్టుబడి ఖర్చులు – రసాయన ఎరువులు, పురుగుమందుల ధరల పెరుగుదల.
2. మార్కెటింగ్ సమస్యలు – MSP సక్రమంగా అందకపోవడం, మధ్యవర్తుల ఆధిపత్యం.
3. నీటిపారుదల అసమానత – కాళేశ్వరం తర్వాత కూడా కొన్ని ప్రాంతాలు వర్షాధారంపై ఆధారపడి ఉన్నాయి.
4. పశుసంపద ఆరోగ్య సమస్యలు – అంటువ్యాధులు, టీకాల కవరేజ్.
5. మత్స్య రంగంలో శిక్షణ లోపం – ఇప్పటివరకు శిక్షణ సదుపాయం లేకపోవడం.
6. వ్యవసాయ సబ్సిడీల భారం – రైతుబంధు వంటి పథకాలు రాష్ట్ర ఖజానాపై ఒత్తిడి.

12. ముగింపు

తెలంగాణ ఆర్థికవ్యవస్థలో వ్యవసాయం, అనుబంధ రంగాలు కీలకమైనవి. కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టు, రైతుభరోసా, వ్యవసాయ యాంత్రీకరణ, గొర్రెల పంపిణీ, మత్స్య అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాలతో రాష్ట్రం గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థను బలోపేతం చేస్తోంది. అయితే, మార్కెటింగ్ సమస్యలు, నీటిపారుదల అసమానతలు, పశు ఆరోగ్య సవాళ్లను పరిష్కరించడం ద్వారానే సుస్థిర వృద్ధి సాధ్యం.