పారిశ్రామిక అభివృద్ధి, అవస్థాపన సౌకర్యాలు

తెలంగాణలో పారిశ్రామిక అభివృద్ధి, అవస్థాపన సౌకర్యాలు

1. పరిచయం

తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆర్థికవ్యవస్థలో పారిశ్రామిక రంగం కీలకమైనది. 2024-25లో రాష్ట్ర GSVAలో పారిశ్రామిక రంగం వాటా 16.4% కాగా, ఇది మొత్తం కార్మిక శక్తిలో 22.5% మందికి ఉపాధి కల్పిస్తోంది. 2014లో రాష్ట్ర ఆవిర్భావం తర్వాత, పారిశ్రామిక అభివృద్ధిని వేగవంతం చేయడానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తెలంగాణ రాష్ట్ర పారిశ్రామిక విధానం 2014ను అమల్లోకి తెచ్చింది. ప్రస్తుతం తెలంగాణ రైజింగ్–2047 విజన్కు అనుగుణంగా ఇండస్ట్రియల్ పాలసీ 2.0ను రూపొందిస్తోంది.

పరీక్షా దృష్టి: పారిశ్రామిక విధానం 2014, ఇండస్ట్రియల్ పాలసీ 2.0, పెట్టుబడుల సమ్మిట్, పారిశ్రామిక పార్కులు, మౌలిక సదుపాయాలు, ఎగుమతులు, సవాళ్లు – ఇవి పరీక్షలో తరచుగా అడిగే అంశాలు.

2. పారిశ్రామిక విధానం 2014

2014 నవంబరు 27న తెలంగాణ ప్రభుత్వం తొలి పారిశ్రామిక విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టింది. ఈ విధానం ప్రధాన లక్ష్యాలు:

• ఉపాధి సామర్థ్యం పెంచడం – పారిశ్రామిక రంగంలో ఉద్యోగ అవకాశాలను విస్తరించడం.
• సామాజిక సమానత్వం – సామాజికంగా వెనుకబడిన వర్గాలకు పారిశ్రామిక అవకాశాలు కల్పించడం.
• పెట్టుబడుల ప్రోత్సాహకాలు – పరిశ్రమలకు 15% పెట్టుబడి రాయితీ, పారిశ్రామిక పార్కుల్లో 25% రాయితీ (గరిష్ట పరిమితితో) అందించడం.
• సింగిల్ విండో క్లియరెన్స్ – పరిశ్రమల ఏర్పాటుకు వేగవంతమైన అనుమతులు.

2014 నుండి 2023 జనవరి వరకు రూ.3.31 లక్షల కోట్ల పెట్టుబడులతో 22,100 పరిశ్రమల ఏర్పాటుకు ప్రభుత్వం అనుమతులు మంజూరు చేసింది.

3. ఇండస్ట్రియల్ పాలసీ 2.0

ప్రస్తుత పారిశ్రామిక విధానానికి దాదాపు పదేళ్లు పూర్తవుతున్న నేపథ్యంలో, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఇండస్ట్రియల్ పాలసీ 2.0ను తీసుకొచ్చేందుకు కసరత్తు చేస్తోంది. ఈ కొత్త విధానం ప్రధాన లక్ష్యాలు:

• భారీ పెట్టుబడులను ఆకర్షించడం – దేశ, విదేశీ కంపెనీల పెట్టుబడులను రాష్ట్రానికి తీసుకురావడం.
• తయారీ రంగ బలోపేతం – తయారీ పరిశ్రమలను విస్తరించడం.
• ఆధునిక సాంకేతికత ఆధారిత పరిశ్రమలు – డ్రోన్లు, ఎలక్ట్రానిక్స్, హరిత ఇంధనం వంటి రంగాలకు ప్రోత్సాహం.
• ఉద్యోగ అవకాశాలు – పెద్ద సంఖ్యలో ఉద్యోగాలు సృష్టించడం.

10 కీలక రంగాలపై ప్రత్యేక విధానాలు రూపొందించబడుతున్నాయి. పారిశ్రామిక అభివృద్ధిని కేవలం హైదరాబాద్కే పరిమితం చేయకుండా జిల్లాలు, టైర్-2, టైర్-3 పట్టణాలకు విస్తరించడం ఈ విధానం ప్రధాన వ్యూహం.

4. పెట్టుబడుల పోకడలు

4.1 గ్లోబల్ సమ్మిట్ 2025

డిసెంబర్ 2025లో హైదరాబాద్‌లో నిర్వహించిన తెలంగాణ రైజింగ్ గ్లోబల్ సమ్మిట్–2025లో భారీ పెట్టుబడులు నమోదయ్యాయి. రెండు రోజుల సదస్సులో మొత్తం రూ.5.75 లక్షల కోట్ల పెట్టుబడులకు ఎంవోయూలు కుదిరాయి. ఇందులో హరిత ఇంధన రంగంలోనే సుమారు రూ.3 లక్షల కోట్ల పెట్టుబడులు ఉన్నాయి. 1.60 లక్షలకుపైగా ఉద్యోగాలకు అవకాశం కల్పించే అంచనా.

4.2 ప్రధాన పెట్టుబడి ప్రతిపాదనలు

• డ్రోన్ల తయారీ కేంద్రం – మహేశ్వరంలో 16 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో రూ.8 వేల కోట్ల పెట్టుబడితో దేశంలోనే మొట్టమొదటి డ్రోన్ల తయారీ కేంద్రం ఏర్పాటు.
• ఎలి లిల్లీ సంస్థ – సుమారు రూ.9,000 కోట్ల పెట్టుబడి ప్రకటన.
• రష్మి గ్రూప్ స్టీల్ ప్లాంట్ – రూ.12,500 కోట్ల పెట్టుబడితో స్టీల్ ఉత్పత్తి యూనిట్; సుమారు 12 వేల మందికి ప్రత్యక్ష, పరోక్ష ఉద్యోగాలు.

4.3 ఇతర పెట్టుబడులు

• కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వ ఏడాది కాలంలో రూ.12,626 కోట్ల పెట్టుబడితో 1,901 పరిశ్రమలు.
• ఫార్మా, డేటా పార్కులు, ఎలక్ట్రానిక్స్ రంగాల్లో రూ.70 వేల కోట్ల పెట్టుబడులు.
• భారత్ గరుడ (కార్ల తయారీ) – రూ.2,100 కోట్లు; బయోలాజికల్-ఈ – రూ.3,500 కోట్లు; భారత్ బయోటెక్ – రూ.1,000 కోట్లు.

5. పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాలు

5.1 పారిశ్రామిక పార్కులు

టీఎస్ఐఐసీ (TSIIC) – తెలంగాణ రాష్ట్ర పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాల సంస్థ – రాష్ట్రంలో పారిశ్రామిక పార్కుల అభివృద్ధి, నిర్వహణ బాధ్యతలు నిర్వహిస్తోంది. దాదాపు 14 రంగాలకు ప్రాధాన్యమిస్తోంది. టీఎస్ఐఐసీ ద్వారా ప్లాట్లు/షెడ్లు, రోడ్లు, డ్రైనేజ్, నీరు, విద్యుత్ వంటి మౌలిక సదుపాయాలు కల్పించబడుతున్నాయి.

5.2 పీఎం మిత్ర పార్కు

వరంగల్లో పీఎం మిత్ర పార్కు ప్రారంభించబడింది. ఈ పార్కులో ఏర్పాటయ్యే పరిశ్రమలకు ప్రపంచ స్థాయి మౌలిక సదుపాయాలు లభిస్తాయి. ప్రతి పార్కుకు రూ.300 కోట్ల నిధి కేటాయించబడుతుంది. ఈ పార్కులోని యూనిట్లకు కాంపిటిటివ్ ఇన్సెంటివ్ సపోర్ట్ (CIS), ఇతర కేంద్ర పథకాల ప్రయోజనాలు కూడా లభిస్తాయి. ఉదాహరణకు, ఎవర్టాప్ టెక్స్టైల్ అండ్ అపారెల్ కాంప్లెక్స్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ రూ.1,051 కోట్ల పెట్టుబడితో సుమారు 12,800 మందికి ఉపాధి కల్పించనుంది.

5.3 రోడ్లు, విద్యుత్

పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి అనుగుణంగా రోడ్లు, విద్యుత్ సరఫరా, నీటి సరఫరా, మురుగునీటి నిర్వహణ వంటి మౌలిక సదుపాయాలపై ప్రభుత్వం భారీగా నిధులు వెచ్చిస్తోంది. రీజినల్ రింగ్ రోడ్డు (RRR) ప్రాజెక్టుకు కేంద్ర ప్రభుత్వ సహకారం కోరుతోంది.

6. పరిశ్రమల రకాలు, ప్రధాన రంగాలు

6.1 ఫార్మాస్యూటికల్స్, బయోటెక్నాలజీ

హైదరాబాద్ ఫార్మా సిటీగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందింది. డాక్టర్ రెడ్డీస్, అరబిందో, హెటిరో, భారత్ బయోటెక్ వంటి ప్రముఖ కంపెనీలు ఇక్కడ కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తున్నాయి. గ్లోబల్ సమ్మిట్‌లో భారత్ బయోటెక్ రూ.1,000 కోట్ల యూనిట్ విస్తరణకు, అరబిందో, హెటిరో గ్రూపులు ముందుకు వచ్చాయి.

6.2 ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ (IT)

హైదరాబాద్ దేశంలోనే ప్రముఖ IT హబ్‌గా నిలిచింది. ఐటీ ఎగుమతుల్లో తెలంగాణ దేశంలోనే మొదటి స్థానంలో ఉంది. సాఫ్ట్‌వేర్ సర్వీసెస్, ఫిన్‌టెక్, లాజిస్టిక్స్, టూరిజం రంగాలలో ఉపాధి వృద్ధికి Hyderabad గణనీయంగా దోహదపడుతోంది.

6.3 తయారీ రంగం

"చైనా+1" వ్యూహాన్ని అనుసరించి, తెలంగాణను ఫార్మాస్యూటికల్స్, బయోటెక్నాలజీ, ఎలక్ట్రిక్ వాహనాలు, పునరుత్పాదక ఇంధనం వంటి రంగాలలో ప్రపంచ తయారీ హబ్గా అభివృద్ధి చేయాలని ప్రభుత్వం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

6.4 జౌళి రంగం

వరంగల్‌లోని పీఎం మిత్ర పార్కులో జౌళి రంగానికి ప్రపంచ స్థాయి మౌలిక సదుపాయాలు కల్పించబడుతున్నాయి. జౌళి రంగానికి పీఎల్ఐ పథకం ద్వారా కొత్త పెట్టుబడులు ఆకర్షించడంపై దృష్టి సారించారు.

7. ఎగుమతులు

• 2023-24లో పారిశ్రామిక ఎగుమతుల విలువ రూ.1,16,182 కోట్లు కాగా, 2024-25లో 39.30% వృద్ధితో రూ.1,61,843 కోట్లకు చేరుకుంది.
• 2024-25లో విమానాలు, అంతరిక్ష నౌకలు, సంబంధిత భాగాల ఎగుమతులు తెలంగాణ మొత్తం ఎగుమతుల్లో సుమారు 31% వాటా కలిగి ఉన్నాయి.
• దేశీయ ఇంజనీరింగ్ ఎగుమతుల్లో తెలంగాణ 117.9% వృద్ధితో దేశంలో మొదటి స్థానం సాధించింది.

8. సవాళ్లు, సమస్యలు

8.1 కేంద్ర నిధుల కొరత

• తయారీ రంగాన్ని ప్రోత్సహించేందుకు తెలంగాణ ప్రతిపాదించిన ప్రధాన పారిశ్రామిక కారిడార్లకు కేంద్ర బడ్జెట్‌లో నిధులు కేటాయించబడలేదు.
• విభజన చట్టంలోని హామీలు, కేంద్ర నిధుల పంపిణీ, భారీ పారిశ్రామిక ప్రాజెక్టుల కేటాయింపులలో తెలంగాణకు రావాల్సిన వాటా దక్కలేదు.
• సెమీకండక్టర్ రంగంలో దేశవ్యాప్తంగా భారీ పెట్టుబడులు ప్రకటించినప్పటికీ, తెలంగాణకు ఒక్క ప్రధాన సెమీకండక్టర్ తయారీ యూనిట్ కూడా కేటాయించబడలేదు.

8.2 ఎంఎస్ఎంఈల సమస్యలు

• రాష్ట్రంలోని సూక్ష్మ, చిన్న, మధ్యతరహా పరిశ్రమల (MSME) రంగం నిధుల కొరత, మార్కెటింగ్ సమస్యలు ఎదుర్కొంటోంది.
• ఎస్సీ, ఎస్టీ వర్గాల యువత పారిశ్రామిక రంగంలో ముందుకు రావడానికి ప్రభుత్వం ప్రోత్సాహక పథకాలు అమలు చేస్తున్నప్పటికీ, వాటి లబ్ధి పరిమితంగానే ఉంది.

8.3 మౌలిక సదుపాయాల అంతరాలు

• హైదరాబాద్ బయటి ప్రాంతాల్లో పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాలు అంతగా అభివృద్ధి చెందలేదు.
• రోడ్లు, విద్యుత్, నీటి సరఫరా వంటి ప్రాథమిక సౌకర్యాల్లో ప్రాంతీయ అసమానతలు ఉన్నాయి.

8.4 సాంకేతిక, నైపుణ్య అంతరాలు

• ఆధునిక సాంకేతికతలలో నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికశక్తి కొరత.
• పరిశోధన, అభివృద్ధికి తగినంత పెట్టుబడి లేకపోవడం.

9. ప్రభుత్వ చర్యలు, పథకాలు

9.1 పారిశ్రామిక విధానం 2.0

10 కీలక రంగాలపై ప్రత్యేక విధానాలు, భారీ పెట్టుబడుల ఆకర్షణ, ఉద్యోగ సృష్టి ప్రధాన లక్ష్యాలు.

9.2 టీఎస్ఐఐసీ

పారిశ్రామిక పార్కుల అభివృద్ధి, నిర్వహణ, మౌలిక సదుపాయాల కల్పన – 14 రంగాలకు ప్రాధాన్యత.

9.3 పీఎం మిత్ర పార్కు

జౌళి రంగానికి ప్రపంచ స్థాయి మౌలిక సదుపాయాలు, రూ.300 కోట్ల నిధి కేటాయింపు.

9.4 ఇతర చర్యలు

• గ్లోబల్ సమ్మిట్ ద్వారా భారీ పెట్టుబడుల ఆకర్షణ.
• టైర్-2, టైర్-3 పట్టణాలకు పారిశ్రామిక విస్తరణ.
• ఎంఎస్ఎంఈలకు ప్రత్యేక ప్రోత్సాహకాలు, రుణ సదుపాయాలు.

10. ముగింపు

తెలంగాణ పారిశ్రామిక రంగం 2014 తర్వాత గణనీయమైన వృద్ధి సాధించింది – ఎగుమతులు 39.30% పెరగడం, గ్లోబల్ సమ్మిట్‌లో రూ.5.75 లక్షల కోట్ల పెట్టుబడుల ఒప్పందాలు, డ్రోన్ల తయారీ కేంద్రం ఏర్పాటు ఇందుకు నిదర్శనం. అయితే, కేంద్ర నిధుల కొరత, ఎంఎస్ఎంఈ సమస్యలు, మౌలిక సదుపాయాల అంతరాలు, సాంకేతిక నైపుణ్య లోపం ఇంకా సవాళ్లుగా ఉన్నాయి. ఇండస్ట్రియల్ పాలసీ 2.0, టైర్-2/టైర్-3 పట్టణాలకు విస్తరణ, హరిత ఇంధన రంగంలో పెట్టుబడులు భవిష్యత్తులో రాష్ట్ర పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి దారితీస్తాయి.

📝 Exam Point of View – ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు (MCQs & Explanations)

Q1. తెలంగాణ రాష్ట్ర స్థూల ఆధారిత విలువలో (GSVA) పారిశ్రామిక రంగం సుమారు ఎంత శాతం వాటాను కలిగి ఉంది?
(A) 12.5%
(B) 16.4%
(C) 22.5%
(D) 31.0%
సమాధానం: (B) 16.4% (మొత్తం కార్మిక శక్తిలో 22.5% మందికి ఉపాధిని కల్పిస్తోంది).

Q2. కేంద్ర ప్రభుత్వ సహకారంతో ప్రపంచ స్థాయి మౌలిక సదుపాయాలతో కూడిన మెగా టెక్స్‌టైల్ పార్కు 'పీఎం మిత్ర పార్కు' (PM MITRA Park) తెలంగాణలోని ఏ నగరంలో ప్రారంభించబడింది?
(A) కరీంనగర్
(B) వరంగల్
(C) నిజామాబాద్
(D) సిరిసిల్ల
సమాధానం: (B) వరంగల్ (జౌళి పరిశ్రమ విస్తరణకు రూ.300 కోట్ల నిధితో ఏర్పాటయింది).

Q3. దేశంలోనే మొట్టమొదటి డ్రోన్ల తయారీ కేంద్రాన్ని రూ.8 వేల కోట్ల పెట్టుబడితో తెలంగాణలోని ఏ ప్రాంతంలో ఏర్పాటు చేస్తున్నారు?
(A) మహేశ్వరం
(B) శంషాబాద్
(C) జీడిమెట్ల
(D) పటాన్‌చెరు
సమాధానం: (A) మహేశ్వరం (16 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో రూ.8,000 కోట్ల పెట్టుబడితో).

Q4. 2024-25 లో తెలంగాణ మొత్తం పారిశ్రామిక ఎగుమతుల్లో సుమారు 31% వాటాతో అగ్రగామిగా నిలిచిన రంగం ఏది?
(A) పత్తి మరియు జౌళి ఎగుమతులు
(B) ఖనిజ ఉత్పత్తుల ఎగుమతులు
(C) విమానాలు, అంతరిక్ష నౌకలు మరియు సంబంధిత ఏరోస్పేస్ భాగాలు
(D) రసాయన ఎరువుల ఎగుమతులు
సమాధానం: (C) విమానాలు, అంతరిక్ష నౌకలు మరియు సంబంధిత భాగాలు (ఏరోస్పేస్ & డిఫెన్స్ ఎగుమతులు).

Q5. తెలంగాణ రైజింగ్–2047 విజన్‌కు అనుగుణంగా రూపొందిస్తున్న 'ఇండస్ట్రియల్ పాలసీ 2.0' లో ప్రధాన వ్యూహం ఏమిటి?
(A) పరిశ్రమలను కేవలం ఓఆర్‌ఆర్ పరిధిలోనే కేంద్రీకరించడం
(B) పారిశ్రామిక అభివృద్ధిని జిల్లాలు, టైర్-2 మరియు టైర్-3 పట్టణాలకు విస్తరించడం
(C) ప్రైవేటు పెట్టుబడులను పూర్తిగా తగ్గించడం
(D) కేవలం వ్యవసాయ ఆధారిత పరిశ్రమలకే ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం
సమాధానం: (B) పారిశ్రామిక అభివృద్ధిని జిల్లాలు, టైర్-2 మరియు టైర్-3 పట్టణాలకు విస్తరించడం.