తెలంగాణ నదీ వ్యవస్థ

తెలంగాణ నదీ వ్యవస్థ & జలవనరులు (Drainage System of Telangana)

జనరల్ స్టడీస్ – భౌతిక భూగోళిక శాస్త్రం | TGPSC (Group 1, 2, 3) & TGPRB SI/Constable ప్రత్యేకం

పరిచయం & నదీ వ్యవస్థ భౌగోళిక స్వరూపం (Introduction & Geomorphic Setting):

• తెలంగాణ నదీ వ్యవస్థ పూర్తిగా ద్వీపకల్ప నదీ వ్యవస్థ (Peninsular Drainage System) లోని అంతర్భాగం. ఇక్కడి నదులన్నీ వర్షాధార నదులు (Rain-fed Rivers); హిమాలయ నదుల వలె జీవనదులు (Perennial) కావు.
• ప్రవాహ దిశ: తెలంగాణ పీఠభూమి సాధారణ వాలు పశ్చిమం/వాయువ్యం నుండి తూర్పు/ఆగ్నేయానికి ఉండటం వల్ల నదులన్నీ పశ్చిమాన జన్మించి తూర్పు వైపు ప్రవహిస్తూ బంగాళాఖాతంలో కలుస్తాయి.
• డ్రైనేజ్ నమూనా (Drainage Pattern): రాష్ట్రంలో ప్రధానంగా డెండ్రిటిక్ (Dendritic - వృక్షాకార) ప్రవాహ నమూనా విస్తరించి ఉంది; శిలా పగుళ్లు ఉన్న ప్రాంతాల్లో రెక్టాంగ్యులర్ (Rectangular) నమూనా కూడా కనిపిస్తుంది.
• నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల నిష్పత్తి:
  • గోదావరి బేసిన్ (ఉత్తర తెలంగాణ): రాష్ట్ర భౌగోళిక విస్తీర్ణంలో దాదాపు 79% పరీవాహక పరిధిని కలిగి ఉంది.
  • కృష్ణా బేసిన్ (దక్షిణ తెలంగాణ): రాష్ట్ర భౌగోళిక విస్తీర్ణంలో సుమారు 21% పరీవాహక పరిధిని కలిగి ఉంది.

⚡ Quick Review: తెలంగాణ నదీ ముఖ్యాంశాలు (Quick Summary)

నదీ వ్యవస్థ	జన్మస్థానం & తెలంగాణ ప్రవేశం	పొడవు, వాటా & కీలక సంగమాలు
గోదావరి నది (Godavari)	త్రయంబకేశ్వరం, నాసిక్ (మహారాష్ట్ర); ప్రవేశం: కందకుర్తి (నిజామాబాద్)	మొత్తం: 1465 కి.మీ | TG లో: ~560 కి.మీ (79% వాటా); సంగమాలు: కందకుర్తి, కాళేశ్వరం
కృష్ణా నది (Krishna)	మహాబలేశ్వరం, సతారా (మహారాష్ట్ర); ప్రవేశం: తంగడి (జోగులాంబ గద్వాల)	మొత్తం: 1400 కి.మీ | TG లో: ~420 కి.మీ (21% వాటా); సంగమాలు: వాడపల్లి, అలంపూర్
ప్రాణహిత నది (Pranahita)	పెన్‌గంగ + వార్ధా + వైన్‌గంగ సంయుక్త ప్రవాహం	గోదావరికి అతిపెద్ద జలవనరు (35-40% డిశ్చార్జ్); కాళేశ్వరం వద్ద సంగమం
మంజీర నది (Manjira)	బాలాఘాట్ కొండలు, బీడ్ (మహారాష్ట్ర)	గోదావరికి అత్యంత పొడవైన ఉపనది (724 కి.మీ); సింగూరు, నిజాంసాగర్ ప్రాజెక్టులు
మూసి నది (Musi River)	అనంతగిరి కొండలు, శివారెడ్డిపేట (వికారాబాద్)	హైదరాబాద్ లైఫ్‌లైన్; ఉస్మాన్‌సాగర్, హిమాయత్‌సాగర్; వాడపల్లి వద్ద కృష్ణాలో సంగమం
తుంగభద్ర (Tungabhadra)	తుంగ + భద్ర కలయిక (కూడ్లి, కర్ణాటక)	కృష్ణా నదికి అత్యధిక నీటి పరిమాణం గల అతిపెద్ద ఉపనది; అలంపూర్ వద్ద సంగమం

తెలంగాణ నదీ వ్యవస్థల వర్గీకరణ (Drainage Basins Hierarchy)

తెలంగాణ నదీ వ్యవస్థ (Drainage System)
│
┌────────────────────────┴────────────────────────┐
▼ ▼
1. గోదావరి నదీ వ్యవస్థ (ఉత్తర తెలంగాణ: 79%) 2. కృష్ణా నదీ వ్యవస్థ (దక్షిణ తెలంగాణ: 21%)
- ప్రాణహిత (అతిపెద్ద ఉపనది) - భీమ (ఎడమ వైపు పొడవైనది)
- మంజీర (పొడవైన కుడి ఉపనది) - తుంగభద్ర (అతిపెద్ద ఉపనది)
- పెన్‌గంగ, వార్ధా, వైన్‌గంగ - మూసి (ముచుకుంద / హైదరాబాద్ లైఫ్‌లైన్)
- కడెం (కుంతాల జలపాతం), మానేరు - దిండి, పాలేరు, మున్నేరు
- కిన్నెరసాని, శబరి - ఆకేరు, వైరా

1. గోదావరి నదీ వ్యవస్థ (Godavari River System)

గోదావరి భారతదేశంలో రెండవ అతిపెద్ద నది మరియు దక్షిణ భారతదేశంలోనే అత్యంత పొడవైన నది.

నదీ విశేషాలు & ప్రాథమిక సమాచారం:

• బిరుదులు: దక్షిణ గంగ (Dakshin Ganga), వృద్ధ గంగ (Vridha Ganga), ఇండియన్ రైన్ (Indian Rhine).
• జన్మస్థానం: మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ జిల్లా, త్రయంబకేశ్వరం సమీపంలోని బ్రహ్మగిరి కొండలు (సముద్ర మట్టానికి సుమారు 1,067 మీ. ఎత్తు).
• పొడవు: మొత్తం పొడవు 1,465 కి.మీ; తెలంగాణలో ప్రవాహ పొడవు సుమారు 560 కి.మీ. (రాష్ట్రంలో అత్యధిక దూరం ప్రవహించే నది).
• తెలంగాణలో ప్రవేశం: నిజామాబాద్ జిల్లా, రెంజల్ మండలం కందకుర్తి వద్ద ప్రవేశిస్తుంది (గోదావరి, మంజీర, హరిద్ర నదుల త్రివేణి సంగమం).
• ప్రవహించే జిల్లాలు: నిజామాబాద్, నిర్మల్, జగిత్యాల, మంచిర్యాల, పెద్దపల్లి, జయశంకర్ భూపాలపల్లి, ములుగు, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం (మొత్తం 8 జిల్లాలు).
• సముద్రంలో సంగమం: ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కోనసీమ వద్ద 7 పాయలుగా (గౌతమి, వశిష్ట, వైనతేయ, ఆత్రేయ, భరద్వాజ, కౌశిక, తుల్య) చీలి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.

గోదావరి ఉపనదులు (Tributaries)
│
┌───────────────────────────┴───────────────────────────┐
▼ ▼
ఎడమ గట్టు ఉపనదులు (Left-Bank) కుడి గట్టు ఉపనదులు (Right-Bank)
- శివన, కడెం - మంజీర (పొడవైన కుడి ఉపనది)
- ప్రాణహిత (పెన్‌గంగ + వార్ధా + వైన్‌గంగ) - మానేరు
- ఇంద్రావతి, శబరి, సీలేరు - కిన్నెరసాని, పెద్దవాగు

గోదావరి కీలక ఉపనదుల సమగ్ర విశ్లేషణ:

• మంజీర (Manjira): బాలాఘాట్ పర్వతాల్లోని పటోడా పీఠభూమి (బీడ్ జిల్లా, మహారాష్ట్ర) వద్ద జన్మిస్తుంది. సంగారెడ్డి జిల్లా న్యాల్కల్ వద్ద తెలంగాణలోకి ప్రవేశిస్తుంది. గోదావరికి అత్యంత పొడవైన ఉపనది (మొత్తం పొడవు ~724 కి.మీ). సంగారెడ్డి, మెదక్, కామారెడ్డి, నిజామాబాద్ జిల్లాల గుండా ప్రవహించి కందకుర్తి వద్ద గోదావరిలో కలుస్తుంది. కీలక ప్రాజెక్టులు: సింగూరు, నిజాంసాగర్ (అలీ నవాజ్ జంగ్ బహదూర్ రూపకల్పన), ఘనపూర్ ఆనకట్ట. సంగారెడ్డి వద్ద మగ్గర్ మొసళ్ళ సంరక్షణ కేంద్రం ఉంది.
• ప్రాణహిత (Pranahita): మూడు నదుల సంయుక్త ప్రవాహం – పెన్‌గంగ (అజంతా శ్రేణులు), వార్ధా (సాత్పురా శ్రేణులు, బేతుల్), వైన్‌గంగ (సియోని, మధ్యప్రదేశ్). కొమరంభీమ్ ఆసిఫాబాద్, మంచిర్యాల జిల్లాలకు మరియు మహారాష్ట్రలోని గడ్చిరోలి జిల్లాకు మధ్య సరిహద్దుగా ప్రవహిస్తుంది. కాళేశ్వరం వద్ద గోదావరిలో కలుస్తుంది (కాళేశ్వర త్రివేణి సంగమం: గోదావరి + ప్రాణహిత + అంతర్వాహిని సరస్వతి). నీటి పరిమాణంలో గోదావరికి అతిపెద్ద ఉపనది (35-40% నీటి వాటా). కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టులోని మేడిగడ్డ బ్యారేజీ ఇక్కడే ఉంది.
• కడెం (Kadem River): నిర్మల్ జిల్లా బోథ్ పీఠభూమి గుట్టల్లో జన్మిస్తుంది. దీనిపైనే రాష్ట్రంలో అత్యంత ఎత్తయిన కుంతాల జలపాతం (~45 మీటర్లు) ఏర్పడింది. నిర్మల్ జిల్లా కడెం వద్ద "కడెం నారాయణరెడ్డి ప్రాజెక్ట్" నిర్మించారు. మంచిర్యాల సరిహద్దులో గోదావరిలో కలుస్తుంది.
• మానేరు (Manair River): రాజన్న సిరిсиల్ల జిల్లా బాణాల గుట్టల్లో జన్మిస్తుంది. సిరిసిల్ల, కరీంనగర్, పెద్దపల్లి జిల్లాల గుండా ప్రవహించి కాళేశ్వరం సమీపంలో గోదావరిలో కలుస్తుంది. ప్రాజెక్టులు: ఎగువ మానేరు (నర్మాల), మధ్య మానేరు (శ్రీ రాజరాజేశ్వర జలాశయం - బోయినపల్లి), దిగువ మానేరు డ్యామ్ (LMD - కరీంనగర్ నగరం).
• కిన్నెరసాని (Kinnerasani): వరంగల్/ములుగు కొండల్లో జన్మించి భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లా పాల్వంచ పరిసరాల గుండా ప్రవహిస్తుంది. పాల్వంచ వద్ద కిన్నెరసాని డ్యామ్ మరియు కిన్నెరసాని వన్యప్రాణి అభయారణ్యం (డీర్ పార్క్) ఉన్నాయి. కేటీపీఎస్ (KTPS) థర్మల్ విద్యుత్ కేంద్రానికి ఇక్కడి నుంచే నీరు అందుతుంది. భద్రాచలం దిగువన బూర్గంపాడు వద్ద గోదావరిలో కలుస్తుంది.
• శబరి (Sabari): ఒడిశాలోని సింకిరామ్ కొండల్లో జన్మిస్తుంది. ప్రధాన ఉపనది సీలేరు (Sileru). కూనవరం సమీపంలో గోదావరిలో కలుస్తుంది.

2. కృష్ణా నదీ వ్యవస్థ (Krishna River System)

దక్షిణ భారతదేశంలో రెండవ అతిపెద్ద ద్వీపకల్ప నది. తెలంగాణలోని దక్షిణ జిల్లాలకు ప్రధాన తాగు మరియు సాగునీటి జీవనాధారం.

నదీ విశేషాలు & ప్రాథమిక సమాచారం:

• జన్మస్థానం: మహారాష్ట్రలోని సతారా జిల్లా, మహాబలేశ్వరం సమీపంలోని జోర్ గ్రామం వద్ద (సముద్ర మట్టానికి సుమారు 1,337 మీ. ఎత్తు).
• పొడవు: మొత్తం పొడవు సుమారు 1,400 కి.మీ; తెలంగాణలో ప్రవాహ పొడవు దాదాపు 420 కి.మీ.
• తెలంగాణలో ప్రవేశం: జోగులాంబ గద్వాల - నారాయణపేట జిల్లాల సరిహద్దులోని మక్తల్ మండలం తంగడి గ్రామం వద్ద ప్రవేశిస్తుంది.
• ప్రవహించే జిల్లాలు: నారాయణపేట, జోగులాంబ గద్వాల, వనపర్తి, నాగర్‌కర్నూల్, నల్గొండ, సూర్యాపేట (మొత్తం 6 జిల్లాలు).
• సహజ సరిహద్దు: నాగర్‌కర్నూల్, నల్గొండ జిల్లాలకు మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కర్నూలు, పల్నాడు జిల్లాలకు మధ్య సుదీర్ఘ సరిహద్దుగా ప్రవహిస్తుంది.
• సముద్రంలో సంగమం: ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని హంసలదీవి (కృష్ణా జిల్లా) వద్ద బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.

కృష్ణా ఉపనదులు (Tributaries)
│
┌───────────────────────────┴───────────────────────────┐
▼ ▼
ఎడమ గట్టు ఉపనదులు (Left-Bank) కుడి గట్టు ఉపనదులు (Right-Bank)
- భీమ (ఎడమ వైపు పొడవైనది) - తుంగభద్ర (అతిపెద్ద ఉపనది)
- డిండి, మూసి - ఘటప్రభ, మలప్రభ (కర్ణాటక)
- పాలేరు, మున్నేరు - దూద్‌గంగ, కోయ్నా (మహారాష్ట్ర)

కృష్ణా కీలక ఉపనదుల సమగ్ర విశ్లేషణ:

• భీమ (Bhima River): మహారాష్ట్రలోని భీమాశంకరం వద్ద జన్మిస్తుంది. కర్ణాటక గుండా ప్రవహించి నారాయణపేట జిల్లా కుసుమూర్తి/కుడ్లూర్ వద్ద కృష్ణా నదిలో కలుస్తుంది. కృష్ణా నదికి గల ఎడమగట్టు ఉపనదుల్లో అత్యంత పొడవైనది (~861 కి.మీ).
• తుంగభద్ర (Tungabhadra): కర్ణాటకలోని వరాహ పర్వతాల్లో జన్మించే తుంగ, భద్ర నదులు 'కూడ్లి' వద్ద కలిసి తుంగభద్రగా ఏర్పడతాయి (రామాయణ కాలపు పంపానది). కర్నూలు - గద్వాల జిల్లాల సరిహద్దుగా ప్రవహించి అలంపూర్ సమీపంలోని సంగమేశ్వరం (గుండెమల్ల) వద్ద కృష్ణాలో కలుస్తుంది. కృష్ణా నది ఉపనదులలో అత్యధిక నీటి పరిమాణం గల అతిపెద్ద ఉపనది.
• మూసి నది (Musi River): ప్రాచీన నామం ముచుకుంద నది. వికారాబాద్ జిల్లా శివారెడ్డిపేట సమీపంలోని అనంతగిరి కొండల్లో జన్మిస్తుంది. వికారాబాద్, రంగారెడ్డి, హైదరాబాద్ నగరం, యాదాద్రి భువనగిరి, నల్గొండ, సూర్యాపేట గుండా ప్రవహిస్తుంది. చేవెళ్ల వద్ద జన్మించే ఈసీ (Esi) నది బాపూఘాట్ (లంఘర్‌హౌజ్) వద్ద మూసితో కలుస్తుంది. 1908 వరదల అనంతరం ఎం.విశ్వేశ్వరయ్య సలహాతో ఉస్మాన్‌సాగర్ (గండిపేట - 1920), హిమాయత్‌సాగర్ (ఈసీపై - 1927) నిర్మించబడ్డాయి. సూర్యాపేట జిల్లా వాడపల్లి (వజీరాబాద్) వద్ద కృష్ణా నదిలో కలుస్తుంది (కృష్ణా + మూసి + అంతర్వాహిని అలియా త్రివేణి సంగమం).
• దిండి నది (Dindi River): ప్రాచీన పేరు మీనాంబరం. మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా షాబాద్ గుట్టల్లో జన్మిస్తుంది. నాగర్‌కర్నూల్, నల్గొండ గుండా ప్రవహించి నాగార్జునసాగర్ జలాశయం ఎగువన కృష్ణాలో కలుస్తుంది (దిండి రిజర్వాయర్ నల్గొండలో ఉంది).
• పాలేరు (Paleru River): జనగామ కొండల్లో జన్మించి సూర్యాపేట, ఖమ్మం గుండా ప్రవహిస్తుంది. ఖమ్మం జిల్లా కూసుమంచి వద్ద నిజాం కాలంలో పాలేరు రిజర్వాయర్ నిర్మించారు (నాగార్జునసాగర్ లెఫ్ట్ కెనాల్‌కు బ్యాలెన్సింగ్ రిజర్వాయర్). జగ్గయ్యపేట వద్ద కృష్ణాలో కలుస్తుంది.
• మున్నేరు (Munneru River): వరంగల్ జిల్లా పాకాల సరస్సు పరిసరాల్లో జన్మిస్తుంది. మహబూబాబాద్, ఖమ్మం నగరం మధ్య గుండా ప్రవహిస్తుంది. ఉపనదులు: ఆకేరు, వైరా (వైరా రిజర్వాయర్ ఖమ్మం). ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని పులిచింతల ప్రాజెక్ట్ దిగువన కృష్ణా నదిలో కలుస్తుంది.

గోదావరి & కృష్ణా నదుల సమగ్ర తులనాత్మక పట్టిక (Comparative Matrix)

భౌగోళిక అంశం	గోదావరి నది (Godavari)	కృష్ణా నది (Krishna)
జన్మస్థానం	త్రయంబకేశ్వరం, బ్రహ్మగిరి కొండలు (మహారాష్ట్ర)	మహాబలేశ్వరం, జోర్ గ్రామం (మహారాష్ట్ర)
తెలంగాణలో ప్రవేశం	కందకుర్తి (నిజామాబాద్ జిల్లా)	తంగడి (జోగులాంబ గద్వాల / మక్తల్)
రాష్ట్రంలో ప్రవాహ పొడవు	సుమారు 560 కి.మీ.	సుమారు 420 కి.మీ.
రాష్ట్ర క్యాచ్‌మెంట్ ఏరియా	దాదాపు 79% (ఉత్తర తెలంగాణ)	దాదాపు 21% (దక్షిణ తెలంగాణ)
ఎడమగట్టు ఉపనదులు	ప్రాణహిత, కడెం, శబరి, ఇంద్రావతి, శివన	భీమ, మూసి, దిండి, పాలేరు, మున్నేరు
కుడిగట్టు ఉపనదులు	మంజీర, మానేరు, కిన్నెరసాని, పెద్దవాగు	తుంగభద్ర (ఘటప్రభ, మలప్రభ - కర్ణాటక)
ప్రధాన త్రివేణి సంగమాలు	1. కందకుర్తి (గోదావరి + మంజీర + హరిద్ర) 2. కాళేశ్వరం (గోదావరి + ప్రాణహిత + సరస్వతి)	1. వాడపల్లి (కృష్ణా + మూసి + అలియా) 2. అలంపూర్/సంగమేశ్వరం (కృష్ణా + తుంగభద్ర)
ప్రధాన పుణ్యక్షేత్రాలు / నగరాలు	బాసర, ధర్మపురి, మంచిర్యాల, భద్రాచలం	గద్వాల, అలంపూర్, వాడపల్లి, నాగార్జునకొండ

తెలంగాణలో సరస్సులు & చారిత్రక చెరువులు (Lakes & Cascading Tanks)

తెలంగాణ ఉపరితలం ఎగుడుదిగుడుగా ఉండటంతో నైసర్గిక వాలును అనుసరించి కాకతీయులు మరియు కుతుబ్‌షాహీలు విస్తృతమైన గొలుసుకట్టు చెరువుల వ్యవస్థ (Cascading Tank System) ను రూపొందించారు.

• రామప్ప సరస్సు (ములుగు): 13వ శతాబ్దంలో కాకతీయ గణపతిదేవుని సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు నిర్మించాడు.
• పాకాల సరస్సు (వరంగల్ / నర్సంపేట): క్రీ.శ. 1213లో కాకతీయ గణపతిదేవుడు నిర్మించిన సహజసిద్ధ సరస్సు.
• లఖ్నవరం సరస్సు (ములుగు - గోవిందరావుపేట): కొండల మధ్య సహజంగా ఏర్పాటైన సరస్సు; కాకతీయుల కాలపు తూములు, వేలాడే వంతెన (Hanging Bridge) దీని ప్రత్యేకతలు.
• హుస్సేన్‌సాగర్ (హైదరాబాద్): క్రీ.శ. 1562లో ఇబ్రహీం కులీ కుతుబ్‌షా కాలంలో హజ్రత్ హుస్సేన్ షా వలీ నిర్మించాడు (మూసి ఉపనది బుల్కాపూర్ కాలువ ద్వారా నీటి లబ్ధి).
• మీర్ ఆలం ట్యాంక్ (హైదరాబాద్): 1806లో భారతదేశంలోనే మొట్టమొదటి బహుళ వంపుల ఆర్చ్ డ్యామ్ (Multiple-Arch Dam) సాంకేతికతతో నిర్మించబడింది.

నదీ పరివాహక పర్యావరణ & అంతర్రాష్ట్ర వివాదాలు (Inter-State Water Disputes)

• బచావత్ (KWDT-I) & బ్రిజేష్ కుమార్ (KWDT-II) ట్రిబ్యునళ్లు: ఉమ్మడి ఏపీకి కృష్ణా జలాల్లో కేటాయించిన 811 TMCలలో తెలంగాణ వాటాను తేల్చడానికి అంతర్రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల చట్టం, 1956 (ISRWD Act) సెక్షన్ 3 కింద నూతన ట్రిబ్యునల్ విచారణ జరుపుతోంది.
• KRMB & GRMB బోర్డులు: ఏపీ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 లోని సెక్షన్ 85 ప్రకారం ఏర్పడ్డాయి. ప్రాజెక్టుల నిర్వహణ, నిల్వలు మరియు నీటి విడుదలలను పర్యవేక్షిస్తాయి.
• ఎత్తిపోతల ప్రాజెక్టుల ఆవశ్యకత: తెలంగాణ పీఠభూమి సగటు ఎత్తు 500 మీటర్లు కాగా, కృష్ణా-గోదావరి నదులు లోతైన గార్జ్‌ల గుండా ప్రవహిస్తాయి. గ్రావిటీ ద్వారా నీరు ఎక్కకపోవడం వల్లే శ్రీశైలం ఎడమగట్టు, కాళేశ్వరం, PRLIS వంటి భారీ ఎత్తిపోతల ప్రాజెక్టులు తప్పనిసరి అయ్యాయి.

📚 పరీక్షా విశ్లేషణ & ముఖ్యమైన చిట్కాలు (Exam Tips & Insights):

1. ఎడమగట్టు మరియు కుడిగట్టు ఉపనదుల జాబితాను ఖచ్చితంగా వేరుచేసి చదవండి (ఉదా: గోదావరికి మంజీర కుడి ఉపనది, ప్రాణహిత ఎడమ ఉపనది).
2. త్రివేణి సంగమాలను మ్యాపింగ్ చేసుకోండి: కందకుర్తి (గోదావరి+మంజీర+హరిద్ర), కాళేశ్వరం (గోదావరి+ప్రాణహిత+సరస్వతి), వాడపల్లి (కృష్ణా+మూసి+అలియా), అలంపూర్ (కృష్ణా+తుంగభద్ర).
3. కాకతీయుల గొలుసుకట్టు చెరువుల నిర్మాతలు, సరస్సుల ప్రాంతాలు (రామప్ప, పాకాల, లఖ్నవరం) ప్రిలిమ్స్ పరీక్షలకు అత్యంత కీలకం.