కళ్యాణి చాళుక్యులు Western Chalukyas History

కళ్యాణి చాళుక్యులు (Western Chalukyas)

సంపూర్ణ చరిత్ర – క్రీ.శ.973 నుండి 1157 వరకు

తెలంగాణ & కర్ణాటక చరిత్ర

వీరిని పశ్చిమ చాళుక్యులు అని కూడా అంటారు. వీరి మొదటి రాజధాని మాన్యఖేటం, తరువాత కళ్యాణిని రాజధానిగా చేసుకొని పరిపాలించారు. వీరి రాజ్యస్థాపకుడు రెండవ తైలవుడు.

ఒక్క చూపులో కళ్యాణి చాళుక్యులు

వివరం	సమాచారం
వంశం	కళ్యాణి చాళుక్యులు (పశ్చిమ చాళుక్యులు)
కాలం	క్రీ.శ. 973 – 1157
రాజధానులు	మాన్యఖేటం, తరువాత కళ్యాణి
రాజ్యస్థాపకుడు	రెండవ తైలవుడు
ప్రసిద్ధ రాజు	మొదటి సోమేశ్వరుడు, ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు
నిర్మాణ శైలి	గడగ్ శైలి (Soapstone)

👉 టేబుల్‌ను పక్కకు scroll చేయండి (మొబైల్‌లో)

పాలనా కాలం – రాజుల వివరాలు

రెండవ తైలవుడు (క్రీ.శ.973-997)

• క్రీ.శ.957 నాటికి ఇతను రాష్ట్రకూట సామంతుడు.
• క్రీ.శ.973 లో చివరి రాష్ట్రకూట రాజైన రెండవ కర్కుని జయించి కళ్యాణి చాళుక్య స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.
• ఇతని బిరుదులు: మహాసామంతదిప, చాళుక్య రామ, సత్యాశ్రయ కుల తిలక, ఆహవమల్ల, పృథ్విమల్ల.
• చోళ చక్రవర్తి 'రాజరాజు' ఇతనికి సమకాలీనుడు.

సత్యాశ్రయుడు (క్రీ.శ.997-1008)

• ఇతను రెండవ తైలవుని పెద్ద కుమారుడు.
• ఇతని బిరుదులు: ఇరివి బెందగ, ఆకలంక చరిత.
• ఇతని కుమార్తె పంపాదేవిని పల్లవరాజు ఇరివ నోలంబాది రాజుకు ఇచ్చి వివాహం చేశాడు.
• ఇతనికి జైనపండితుడైన 'విమలచంద్రుడు' గురువు.

ఐదవ విక్రమాదిత్యుడు (క్రీ.శ.1008-1018)

• ఇతనియొక్క బిరుదు త్రిభువనమల్ల.

రెండవ జయసింహుడు (క్రీ.శ.1018-1042)

• ఇతని సేనాని 'చావనరస'కు కొంకణ ధూమకేత అనే బిరుదు కలదు.
• ఇతని యొక్క బిరుదులు: జగదేకమల్ల, త్రైలోకమల్ల, విక్రమసింహ.

మొదటి సోమేశ్వరుడు (క్రీ.శ.1042-1068)

• ఇతని యొక్క బిరుదులు: ఆహనమల్ల, రాజ నారాయణ, త్రైలోకమల్ల.
• ఇతను కళ్యాణి చాళుక్యులలో గొప్పవాడు.
• ఇతను కళ్యాణి నగరాన్ని నిర్మించి తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.

రెండవ సోమేశ్వరుడు (క్రీ.శ.1068-1076)

• ఇతని యొక్క బిరుదు భువనైకమల్ల.

ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు (క్రీ.శ.1076-1126)

• ఇతని ఆస్థానకవి బిల్హణుడు (రచన: విక్రమాంకదేవ చరిత్ర).
• క్రీ.శ.1076 లో చాళుక్య విక్రమ శకం ప్రారంభమైనది.
• ఇతని యొక్క బిరుదు త్రిభువనమల్ల.

మూడవ సోమేశ్వరుడు (క్రీ.శ.1126-1138)

• ఇతను విజ్ఞాన సర్వస్వమని వర్ణించిన 'అఖిల షితార్థ చింతామణి' అనే గ్రంథాన్ని రచించాడు. దీనినే 'మానసోల్లాసం' అని కూడా అంటారు.

జగదేకమల్లుడు (క్రీ.శ.1138-1151)

• ఇతని పాలనతో కళ్యాణి చాళుక్య వంశం క్రమంగా క్షీణించడం ప్రారంభమైంది.

రాజుల పాలనా కాల పట్టిక

రాజు	పాలనా కాలం	ప్రధాన బిరుదులు / విశేషాలు
రెండవ తైలవుడు	973–997	రాజ్యస్థాపకుడు, మహాసామంతదిప, చాళుక్య రామ
సత్యాశ్రయుడు	997–1008	ఇరివి బెందగ, ఆకలంక చరిత
ఐదవ విక్రమాదిత్యుడు	1008–1018	త్రిభువనమల్ల
రెండవ జయసింహుడు	1018–1042	జగదేకమల్ల, త్రైలోకమల్ల, విక్రమసింహ
మొదటి సోమేశ్వరుడు	1042–1068	కళ్యాణి నగర నిర్మాత, ఆహనమల్ల
రెండవ సోమేశ్వరుడు	1068–1076	భువనైకమల్ల
ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు	1076–1126	విక్రమ శకం ప్రారంభం, త్రిభువనమల్ల
మూడవ సోమేశ్వరుడు	1126–1138	మానసోల్లాసం రచయిత
జగదేకమల్లుడు	1138–1151	వంశ క్షీణత ప్రారంభం

👉 టేబుల్‌ను పక్కకు scroll చేయండి (మొబైల్‌లో)

అదనపు సమాచారం

సాహిత్యం మరియు రచనలు

కళ్యాణి చాళుక్యుల పాలనలో సాహిత్యం, కళలు, నిర్మాణ శైలి గణనీయంగా అభివృద్ధి చెందాయి. ఈ యుగంలో కన్నడ మరియు సంస్కృత భాషలలో విస్తృతమైన రచనలు జరిగాయి. ప్రత్యేకించి, ఆరవ విక్రమాదిత్యుని కాలంలో సాహిత్యం, విద్యకు విశేష ప్రోత్సాహం లభించింది.

• సంస్కృత రచనలు: ఆరవ విక్రమాదిత్యుని ఆస్థాన కవి బిల్హణుడు "విక్రమాంకదేవ చరిత్ర" అనే మహాకావ్యాన్ని రచించాడు. అలాగే, విజ్ఞానేశ్వరుడు రచించిన "మితాక్షర" అనే ధర్మశాస్త్ర గ్రంథం భారతీయ న్యాయ వ్యవస్థపై గణనీయమైన ప్రభావం చూపింది.
• కన్నడ సాహిత్యం: రన్న, నాగవర్మ II వంటి కవులు ప్రసిద్ధి చెందారు. ఈ కాలంలోనే వచన సాహిత్యం అభివృద్ధి చెందింది.

నిర్మాణ కళ (వాస్తుశిల్పం)

కళ్యాణి చాళుక్యుల కాలాన్ని "గడగ్ శైలి" అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ శైలి బాదామి చాళుక్యుల మరియు హోయసల నిర్మాణ శైలుల మధ్య వారధిగా నిలిచింది.

• ప్రసిద్ధ దేవాలయాలు: ఇటగి (Itagi) వద్ద ఉన్న మహాదేవ ఆలయం (దీనిని "దేవాలయ చక్రవర్తి" అని ప్రశంసించారు), లక్కుండి (Lakkundi) వద్ద కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయం, దంబల్ (Dambal) వద్ద దొడ్డ బసప్ప ఆలయం ప్రముఖమైనవి.
• నిర్మాణ లక్షణాలు: వీరి కాలంలో సోప్‌స్టోన్ (Soapstone) వినియోగం మరియు కీర్తిముఖ (Kirtimukha) అలంకరణలు ప్రాచుర్యం పొందాయి.

పరిపాలన మరియు సామాజిక వ్యవస్థ

• పరిపాలనా విభాగాలు: రాజ్యాన్ని మండల (పెద్ద ప్రావిన్స్), నాడు, కంపన (గ్రామాల సమూహం) మరియు బడ (గ్రామం) అనే విభాగాలుగా విభజించారు. ప్రతి మండలానికి రాజకుటుంబ సభ్యుడు లేదా విశ్వసనీయ సామంతుడు పాలకుడిగా ఉండేవాడు.
• నాణేలు: వీరు కన్నడ మరియు నాగరి లిపిలలో పంచ్-మార్క్ బంగారు పగోడాలు (Punch-marked gold pagodas) ముద్రించారు. ప్రతి రాజు తన బిరుదును నాణేలపై ముద్రించేవాడు.

మతం మరియు సంస్కృతి

• మతాలకు పోషణ: చాళుక్య రాజులు శైవ మతాన్ని ఆదరించినప్పటికీ, జైన మతానికి కూడా ఉదారంగా పోషణ అందించారు. రెండవ తైలపుని కాలంలో శైవ దేవాలయాలకు దానాలు చేసినట్లు శాసనాలు తెలుపుతున్నాయి.
• విద్యా సంస్థలు: దేవాలయాల పరిసరాల్లో బ్రహ్మపురి (Brahmapuri) లేదా ఘటిక (Ghatika) అనే ఉన్నత విద్యా కేంద్రాలు ఉండేవి. ఇక్కడ ఆర్థిక శాస్త్రం, రాజనీతి, వేదాలు, తత్వశాస్త్రం బోధించేవారు.

ముగింపు

కళ్యాణి చాళుక్యులు (క్రీ.శ.973-1157) దక్షిణ భారతదేశ చరిత్రలో సుమారు రెండు శతాబ్దాల పాటు పరిపాలించి, సాహిత్యం, కళ, వాస్తుశిల్పం, పరిపాలన రంగాలలో అమూల్యమైన కృషి చేశారు. వీరి వారసత్వం తెలంగాణ మరియు కర్ణాటక ప్రాంతాల చరిత్రలో ముఖ్యమైన అధ్యాయంగా నిలిచిపోయింది.